Las baobabów na południe od Musiny jest unikalną atrakcją turystyczną, każdy kto zobaczy spotkanie tych olbrzymów, nie zapomni tego długo. Wcześni mieszkańcy Afryki też byli zafascynowani baobabami. To dziwne, ale nie zauważyli oni związku pomiędzy ogromnymi baobabami i młodymi sadzonkami wyrastającymi wokół.
Skąd wzięły się te olbrzymie drzewa, zadawali sobie pytania. Wytłumaczyli sobie że baobaby są dziećmi słonia, inni wierzyli że spadły z przestworzy i rosną korzeniami w górę. Ich bezlistne w czasie zimy gałęzie przypominają w rzeczywistości korzenie.
Użyteczne atrybuty baobabu
Baobab – drzewo życia i szansa na rozwój lokalnych społeczności w Afryce. Baobab to pradawne, święte i niezwykłe drzewo, które daje życie. Jest doskonale przystosowane do przetrwania w trudnych warunkach sawanny, a jego owoce są równie wyjątkowe. Drzewo to ma ogromny potencjał i stwarza nowe możliwości dla mieszkańców wiejskich regionów Afryki. Nie istnieją plantacje baobabów – drzewa rosnące w naturze należą do lokalnych rodzin i społeczności. Od pokoleń stanowią dla nich źródło utrzymania, a na globalnym rynku mogą stać się również ważnym źródłem dochodu.
Afrykańczycy szybko odkryli że ten dar bogów ma wiele pożytecznych zastosowań. Zawsze znaleźć można w konarach dziuple wypełnione wodą, nawet podczas suszy, i każdy kto zdoła wspiąć się wysoko, może zaspokoić pragnienie. Liście mogą być gotowane i spożywane jak warzywa. Nasiona mogą być ssane, albo mielone i przepalane przypominają w smaku kawę. Pyłek kwiatów baobabu może być używany jako silny klej.
Owoce posiadają wiele witamin i można z nich robić doskonałe desery i napoje. W pustym pniu baobabu afrykańskiego zrobiono kiedyś pocztę, przystanek autobusowy, areszt przy przejściu granicznym a nawet doskonale urządzony bar. Raz w roku baobab pokrywa się białymi, w kształcie spodka kwiatami, otwierającymi się nocą. Z kwiatów rozwijają się owoce, włókniste z zewnątrz i wypełnione nerkowatymi nasionami i białą miazgą.
Ludność szczepu Venda wierzy że przodkowie mają spotkania wokół drzewa i każdy kto ośmieli się niszczyć kwiaty, będzie pożarty przez lwa. Gąbczaste drewno baobabu daje się przerobić na liny.
Produkty z Baobabu
Od kilku lat, baobab przynosi niewielki dochód dla 1500 kobiet z biednej społeczności. Całe ich rodziny żyją ze sprzedaży produktów zebranych w buszu. Kobiety zbierają owoce baobabu. Rozłupują skorupę i oddzielają nasiona od miąższu. Z nasion wyciskany jest na prasach olej, który jest następnie oczyszczany i przerabiany bez podgrzewania w nierafinowany olej. Miąższ też jest zbierany, przechowywany w chłodnym miejscu i sprzedawany.
Olejek z baobabu poprawia elastyczność skóry, ma doskonałe właściwości nawilżające. Zawiera omega 3, 6 i aż dziewięć kwasów tłuszczowych. Jest łatwością pochłaniany przez skórę i może być używany do leczenia egzemy i odbarwienia skóry. Pomimo że baobab afrykański rośnie przez tysiące lat, też musi kiedyś umrzeć. Często od chorób i żadziej przez zawalenie się z powodu absorpcji za dużej ilości wody. Kiedy coś takiego się zdarzy, jest to bardzo spektakularne zjawisko.
Drzewo wyglądające tak masywnie jest w rzeczywistości tylko gąbczastą masą wypełnioną wodą. Owady i zwierzęta żerują w nim do momentu kiedy w miejscu dumnego drzewa jest kupa białych płatków. Po roku po drzewie, które rosło setki lat, nie zostaje prawie śladu.
Największy baobab
Największym baobabem w RPA jest Sagole Big Tree zwany też Muri Kunguluwa. Rośnie on w krainie Venda w RPA, niedaleko miasteczka Tshipise. Współrzędne geograficzne: 22°30'00.0"S 30°37'59.7"E. Tak wielkie drzewa tworzą swój własny ecosystem, bo są domem dla wielu gatunków owadów i drobnych zwierząt. Sagole daje schronienie ogromnej, bo liczącej ponad 300 sztuk kolonii jeżyków. Zwykle jeżyki żyją w koloniach około 20 sztuk. Do niedawna baobaby Glencoe i Sunland były największymi jednak upadły, pierwszy w 2006 roku, drugi w 2017 roku.
Baobab Glencoe jest najstarszym znanym nam drzewem na świecie. Rośnie na farmie w Hoedspruit. W najlepszych czasach miał obwód 47 m, ale pękł dwukrotnie w 2009 roku, w 2017 roku upadł i w ten sposób rozpoczął się proces jego umierania. Może tak rosnąć przez setki lat. Wygląda teraz jak śmietnisko z korą i włóknistą tkanką wśród szybko rosnących młodych pędów. Legenda mówi że Prezydent Paul Kruger pojawił się tutaj w czasie kiedy wywieziono rezerwy złota w obawie że wpadną w ręce Anglików. Kilka lat temu na farmie pojawiły się osoby z chęcią zakupu farmy. Kiedy okazało się, że farma nie jest na sprzedaż, pozostali tu na dwa tygodnie z wyposażeniem technicznymi i czarownikami. Ich zdaniem, razem ze złotem zakopano królową termitów, by zbudowała tutaj termitierę. Złota nie znaleziono, ale od tego czasu drzewo zaczęło umierać.
The Guardian i National Geographic przeprowadziły badania, z których wynikły alarmujące dane o niezwykle szybkim wymieraniu starych baobabów. Rumuński profesor, Adrian Patrut użył datowania radiowęglowego do analizy ponad 60 największych i najstarszych drzew. Ku jego zaskoczeniu okazało się, że od 2005 r. osiem najstarszych drzew zawaliło się lub częściowo umarło. Lista obejmuje dobrze znane drzewa jak Sunland Baobab słynący z pubu w swoim pniu, gigantyczny okaz z Namibii zwany Grootboom i baobab Chapman z Botswany.
Pierwsze wzmianki o afrykańskim drzewie baobab
Jedną z najwcześniejszych znanych wzmianek o afrykańskim baobabie odnotował słynny XIV-wieczny arabski podróżnik Ibn Battuta. Podczas podróży po Afryce Zachodniej był zdumiony grubością tych dziwnych, gigantycznych drzew i opisał je w swoich notatkach z podróży.
Jeszcze wcześniej, w 1058 roku, arabski podróżnik Al-Bakri rzekomo opisał baobab. Jego relacja o dziwnym drzewie widzianym w Ghanie pojawiła się w tekście etnograficznym „Księga dróg i królestw”. Jednak dzieło to zachowało się jedynie we fragmentach, więc dokładność tych informacji jest niepewna.
Pierwszy opis botaniczny baobabu sporządził w 1592 roku wenecki lekarz i botanik Prospero Alpini. W swojej książce poświęconej egipskiej florze wprowadził termin „ba hobab”, wywodzący się z arabskiego „bu hibab” — owoc z wieloma nasionami
.
Nazwa naukowa „Adansonia” została nadana na cześć francuskiego odkrywcy i botanika Michela Adansona, który sporządził szczegółowy opis botaniczny afrykańskiego baobabu, uzupełniając go precyzyjnymi rysunkami. Co ciekawe, Michel Adanson, mieszkając w Afryce, spożywał sok z baobabu dwa razy dziennie, wierząc, że ma on korzystny wpływ na jego zdrowie. Później szwedzki botanik Karol Linneusz nazwał ten rodzaj „Adansonia” na jego cześć. Jednak nazwa „baobab” przyjęła się i jest nadal powszechnie używana.
Afrykańskie przysłowia
Cały szereg afrykańskich przysłów jest dowodem na to jak wielkim szacunkiem drzewo baobab cieszy się wśród ludności Afryki. W wielu kulturach południowej Afryki baobab jest czczony nie tylko ze względu na swoją fizyczną wytrzymałość (może żyć tysiące lat i gromadzić ogromne ilości wody), ale także jako symbol duchowy i społeczny. Baobaby znane są pod wieloma nazwami, które odzwierciedlają ich wyjątkowy wygląd i znaczenie kulturowe. Nazywane są „Drzewem Życia” ze względu na zdolność do magazynowania tysięcy litrów wody w swoich potężnych pniach, co pozwala im podtrzymywać życie w suchych regionach.
Ludowe nazwy
Każda jego część — owoce, liście, kora, nasiona — ma zastosowanie w żywieniu, medycynie i budownictwie. Ich grube, spuchnięte pnie sprawiły, że zyskały również nazwę „Drzewa-butelki”, natomiast nagie, przypominające korzenie gałęzie zainspirowały pseudonim „Drzewa do góry nogami”. Baobab znany jest również jako „drzewo małpiego chleba” ze względu na swoje miękkie, suche i jadalne owoce, którymi delektują się zarówno ludzie, jak i zwierzęta. W lokalnych tradycjach często nazywane są „drzewami aptekarskimi” lub „drzewami magicznymi” ze względu na swoje zastosowania lecznicze i głębokie znaczenie duchowe.
Przysłowia i powieści
„Ty, wierny baobabie, przyjacielu domu, twierdzo, źródle wody, apteczko, drzewo miodowe, moje schronienie, moja ostatnia przystań… Ty mnie chronisz. Kłaniam się przed tobą”.
Swobodny przekład cytatu z języka afrikaans, zaczerpniętego z noweli „Wyprawa do drzewa baobabu” autorstwa południowoafrykańskiej pisarki Wilmy Stockenström. Opowieść opowiada o zniewolonej kobiecie, która znajduje schronienie w wnętrzu potężnego drzewa.
„Drzewo życia” powieść autorstwa Boubacara Borisa Diopa.
W tej senegalskiej powieści pojawia się potężne drzewo baobabu (często nazywane drzewem Wokugu), które pełni rolę świętego miejsca oraz symbolu pamięci przodków i oporu. Drzewo to stanowi centralny element duchowych i politycznych wątków narracji. Styl Diopa jest bardziej zbliżony do realizmu magicznego niż do surrealizmu.
„Sekretne życie Baby Suku” powieść autorstwa Boubacara Borisa Diopa.
Kolejna powieść Diopa, w której baobab pojawia się jako symbol kulturowej odporności i duchowej więzi. W twórczości Diopa krajobraz naturalny często przeplata się z historyczną traumą i odpornością Afryki Zachodniej.
„Baobab nie spieszy się, by stać się drzewem”.
Znaczenie: Cierpliwości i naturalnego wzrostu nie da się przyspieszyć. Wielkie rzeczy potrzebują czasu, by się rozwinąć.
„Kiedy baobab upada, nawet mrówka o tym wie”.
Znaczenie: Istotne wydarzenia zauważają wszyscy, niezależnie od statusu czy wielkości. Nic nie umknie uwadze, gdy dzieje się coś ważnego.
„Baobab jest drzewem życia, ale gromadzi też wodę na czas suszy”.
Znaczenie: Prawdziwa siła i mądrość tkwią w przygotowaniu. Człowiek o prawdziwej wartości to ten, kto potrafi wspierać innych w trudnych czasach.
„Pod baobabem wódz i żebrak siedzą na równi”.
Znaczenie: Baobab jest tradycyjnym miejscem spotkań rad wiejskich (kgotla). Symbolizuje wspólnotę, równość i jedność – miejsce, w którym status społeczny nie ma znaczenia.
„Lud bez wiedzy o swojej historii jest jak baobab bez pnia”.
Znaczenie: Tożsamość i siła wynikają ze znajomości własnych korzeni i dziedzictwa. Bez historii społeczeństwu brakuje struktury i oparcia.
„Baobab nie wydaje owoców tym, którzy nie potrafią czekać”.
Znaczenie: Nagrody otrzymują ci, którzy są cierpliwi. Nie można przyspieszyć zbiorów.
Kobieta odsiewająca części rośliny od nasion baobabu
