Oryks (Oryx gazella, znany również jako gemsbok) jest zwierzęciem narodowym Namibii i najlepiej przystosowanym dużym ssakiem zamieszkującym pustynię Namib. To przystosowanie nie jest dziełem przypadku. Oryks wykształcił szereg fizjologicznych adaptacji do ekstremalnych upałów panujących na pustyni, które – po dokładniejszym przyjrzeniu się – należą do najbardziej niezwykłych w królestwie zwierząt.
Fizjologia
Głównym problemem każdego dużego ssaka zamieszkującego Namib jest to, że temperatura powietrza może osiągać 40°C, a bezpośrednie nasłonecznienie ciemnej powierzchni może spowodować wzrost temperatury powierzchniowej do 60°C lub więcej. Większość ssaków musi utrzymywać temperaturę ciała poniżej około 40°C, aby zapobiec uszkodzeniu mózgu. Przy temperaturze otoczenia powyżej 40°C wymaga to albo znacznego schłodzenia (pocenie się, dyszenie, schronienie), albo niezwykłej adaptacji.
Rozwiązaniem stosowanym przez oryksa jest „rete mirabile” tętnicy szyjnej: sieć drobnych naczyń krwionośnych w okolicy nosa, pełniąca funkcję wymiennika ciepła. Krew płynąca do mózgu jest schładzana przez krew z nosa, która została schłodzona w wyniku parowania w błonie śluzowej nosa. W rezultacie temperatura mózgu pozostaje o kilka stopni niższa od temperatury wewnętrznej ciała, nawet gdy organizm nagrzewa się do poziomów, które dla większości ssaków byłyby śmiertelne.
Oryks może tolerować temperaturę ciała wynoszącą 45°C bez uszkodzenia mózgu. Oznacza to, że może pozwolić, by jego ciało nagrzewało się w ciągu dnia bez chłodzenia wyparnego, które kosztowałoby go utratę wody. W nocy temperatura ciała wraca do normy. Oryks przetrwa upał Namibu, magazynując ciepło, a nie walcząc z nim.
Kwestia wody
W jaki sposób oryks przetrwa tygodnie lub miesiące bez picia? Odpowiedź składa się z kilku elementów.
- Woda z pożywienia:
- Oryksy żywią się pustynnymi trawami i roślinami, które zawierają niewielkie ilości wilgoci. W nocy, gdy wzrasta wilgotność powietrza, suche części roślin pochłaniają wystarczającą ilość wilgoci atmosferycznej, by znacznie zwiększyć swoją zawartość wody. Z tego powodu oryksy żerują głównie w nocy i wczesnym rankiem.
- Oszczędzanie wody:
- Nerki oryksów wyjątkowo skutecznie zagęszczają mocz. Komory nosowe odzyskują parę wodną z wydychanego powietrza, zanim opuści ono organizm. Zdolność do tolerowania podwyższonej temperatury ciała eliminuje potrzebę chłodzenia przez parowanie w wyniku pocenia się lub dyszenia.
- Woda metaboliczna:
- Część wody powstaje wewnętrznie w wyniku metabolizmu pokarmu.
Połączenie tych mechanizmów pozwala oryksom przetrwać długie okresy, potencjalnie tygodnie lub miesiące, bez dostępu do wolnej wody. Stwierdzono, że w warunkach poważnej suszy kopią one w wyschniętych korytach rzek w poszukiwaniu korzeni zawierających wilgoć.
Zachowanie na pustyni
- Świt:
- Oryksy są aktywne przed wschodem słońca i wczesnym rankiem. Przemieszczają się między pastwiskami i wykorzystują wilgoć zawartą w pokrytej rosą roślinności w najchłodniejszej porze dnia.
- Południe:
- W najgorętszej porze dnia oryksy stoją twarzą do słońca. Minimalizuje to powierzchnię ciała wystawioną na bezpośrednie promieniowanie (duże zwierzę zwrócone twarzą do słońca prezentuje swój najwęższy profil) i pozwala systemowi chłodzenia nosowego działać najskuteczniej w bezpośrednim strumieniu ciepłego powietrza.
- Zmierzch i noc:
- Zwierzęta ponownie stają się aktywne wraz ze spadkiem temperatury. Większość przemieszczania się i wypasu ma miejsce w chłodniejszych godzinach nocnych.
- Przy wodopojach:
- Gdy dostępna jest woda (po deszczu lub w sztucznych wodopojach), oryksy piją. Temperatura ciała może wtedy spaść poniżej normy w ciągu nocy, co zasadniczo stanowi „wstępne schłodzenie” zwierzęcia przed upałem następnego dnia.
Fotografia
Uwaga, oryksy są terytorialne i z tego powodu są niebezpieczne dla ludzi. Zdjęcia robimy z bezpiecznej odległości.
Oryksy są jednym z najlepszych obiektów fotograficznych w Sossusvlei ze względu na ich wyrazistość w krajobrazie wydmowym. Pojedynczy oryks na zboczu wydmy lub niewielka grupa u jej podnóża, z wznoszącymi się za nimi ścianami wydmy, to jeden z klasycznych motywów Namibu.
Podczas porannych przejażdżek między obozem Sesriem a Wydmą 45 niemal na pewno można spotkać oryksy w dobrym świetle. Również na skrajach wydm wokół parkingu 2×4 wczesnym rankiem regularnie pojawiają się oryksy.