Sarah Baartman
Kim była Sarah Baartman?
Sarah Baartman urodziła się około 1789 roku na terenach dzisiejszej Republiki Południowej Afryki, w społeczności Khoikhoi. W młodym wieku została pozbawiona wolności i przewieziona do Europy, gdzie stała się obiektem publicznych pokazów. W Anglii, a później we Francji, prezentowano ją jako „egzotyczną ciekawostkę”, wykorzystując jej ciało do wzbudzania sensacji i zarabiania pieniędzy.
Dr. Dunlop spotkał 20-letnią lokalną kobietę na farmie w okolicy Kapsztadu, która po długich namowach zgodziła się na badania naukowe. Miała obiecane, że za morzem nie będzie pracować na farmie i zarobi dużo pieniędzy. Na farmie nazywaną ją w języku holenderskim - Saartjie Baartman. W roku 1810 dopłynęli do Londynu, gdzie tak jak dr. Dunlop obiecał, najlepsi naukowcy zajęli się jej badaniem. Byli to Geoffroy St Hilarie, Henri de Blainville i Baron Georges Cuvier (chirurg Napoleona). Jej genitalia nazwali "Hottentot fartuch". Hottentot był określeniem pochodzącym z dziwnie klikającego języka tubylców, nazewnictwo takie stosowali kolonizatorzy w Afryce.
Uprzedmiotowienie i pseudonauka
Później zaczęto organizować pokazy na 225 Piccadilly, Bartholomew Fair i Haymarket w Londynie. Baartman była prowadzona w łańcuchach na 2-metrowym pomoście nago. Wstęp na pokaz kosztował 1 shillinga i przyciągał wielu ludzi, głównie z klasy robotniczej. Widownia klaskała i krzyczała wyzwiska pod adresem czarnej kobiety na widok jej niezwykłych genitaliów i ogromnych pośladków. Dzisiaj uważamy przeprowadzone badania za pseudonaukowe.
Tak jak należało się spodziewać, Saartjie Baartman nazwana była podczłowiekiem. Napisano w tym czasie wiele pseudonaukowych artykułów, wywyższających rasę białą. Baartman przewieziona została do Paryża w roku 1814. Prawdopodobnie pracowała jako prostytutka. Upijała się z powodu osamotnienia. Stała się symbolem seksualizmu i pożądania ówczesnych mężczyzn. Zmarła 1 stycznia 1818, przypuszczalnie na zapalenie płuc. Jej mózg i genitalia stały się eksponatami w Paryskim Musee de l'Homme (Muzeum Człowieczeństwa) i były dostępne tam aż do 1985 roku.
Symbol walki o godność
Historia Sarah Baartman stała się jednym z najważniejszych przykładów nadużyć epoki kolonialnej. W XX wieku rozpoczęła się międzynarodowa debata na temat etyki przechowywania i eksponowania ludzkich szczątków. W wyniku wieloletnich starań jej szczątki zostały ostatecznie zwrócone do Republiki Południowej Afryki w 2002 roku, gdzie odbył się godny pochówek.
W 1994 roku Nelson Mandela zwrócił się do rządu francuskiego o zwrot szczątków Saartjie Baartman. W nowej RPA rozwinęła się ponownie świadomość szczepowa. Ludzie zaczęli domagać się swoich praw. Przodkowie stali się ważnym ogniwem w ich świadomości narodowej. Zajęło to Francji wiele lat i negocjacji. Dopiero 6 marca 2002 uchwalono prawo zezwalające na oddanie kości Saartjie Baartman. 200 lat po tym, jak Saartjie cierpiała poniżenie w Europie, w maju 2002 trumna zawinięta we flagę RPA została przywieziona do Kapsztadu. Uroczysty pogrzeb odbył się 9 sierpnia 2002 roku (Dzień Kobiet w RPA).
Dziedzictwo i znaczenie współczesne
Dziś Sarah Baartman jest postrzegana jako symbol walki o prawa człowieka, szacunek wobec różnorodności oraz konieczność krytycznego spojrzenia na historię nauki i kultury. Jej historia przypomina, jak ważne jest przeciwdziałanie uprzedzeniom, rasizmowi i uprzedmiotowieniu drugiego człowieka.
Podsumowanie
Los Sarah Baartman to bolesna lekcja historii, która skłania do refleksji nad przeszłością i współczesnością. Jej życie i pośmiertne traktowanie pokazują, jak łatwo nauka i kultura mogą zostać wykorzystane w sposób sprzeczny z podstawowymi zasadami etyki. Jednocześnie jej historia przyczyniła się do zmian w podejściu do praw człowieka oraz do większej świadomości społecznej na temat godności każdej osoby. Jej pamięć pozostaje ważnym elementem globalnej dyskusji o sprawiedliwości, równości i szacunku wobec wszystkich ludzi.